Lễ tốt nghiệp có thể trở nên lúng túng trên sóng truyền hình chỉ vì một chi tiết nhỏ: tua rua được hất sai hướng hoặc chọn sai màu sắc. Nhiều hiệu trưởng và đội ngũ hậu cần của các trường đại học tại Việt Nam từng vô tình mắc lỗi trong nghi thức này. Làm sao để phân biệt đúng quy định về tua rua tốt nghiệp và hình dáng mão theo từng bậc học, tránh những sơ suất không đáng có?
Mortarboard và Tam: Phân biệt rõ hai loại mão tốt nghiệp
Trong nghi thức học thuật, khái niệm “mão” là thuật ngữ chính xác để chỉ loại mũ tốt nghiệp, phân biệt với từ “mũ” thông dụng. Sự khác biệt này phản ánh quy chuẩn quốc tế về trang phục hàn lâm. Chúng ta cần phân biệt rõ hai loại mão cơ bản: Mortarboard và Tam, mỗi loại gắn liền với một bậc học cụ thể.
Mortarboard có hình dáng mâm vuông, được làm từ chất liệu vải tương tự áo thụng cử nhân. Loại mão này dùng cho nghi thức trao bằng Tú tài, Cử nhân và Thạc sĩ. Ngược lại, Tam (hay còn gọi là Beefeater) có hình bát giác hoặc đa giác, và bắt buộc phải được làm từ chất nỉ (felt). Tam là loại mão dành riêng cho bậc Tiến sĩ, thể hiện vị thế cao nhất trong hệ thống bằng cấp hàn lâm.
Một sai lầm phổ biến hiện nay là việc sử dụng loại mão vải (mortarboard) cho nghi thức tiến sĩ. Đây là lỗi nghiêm trọng vì vi phạm quy chuẩn hàn lâm quốc tế, nơi Tiến sĩ bắt buộc phải đội Tam làm từ nỉ. Việc nhầm lẫn này làm giảm đi ý nghĩa biểu tượng của lễ phục, khiến hình ảnh buổi lễ thiếu tính chuyên nghiệp. Nắm đúng quy định tua rua và phân loại mão là yếu tố then chốt để tổ chức một lễ tốt nghiệp chuẩn mực.
Màu tassel và độ dài tua rua theo bậc học
Mỗi màu tassel trên mão tốt nghiệp đều mang ý nghĩa tassel riêng, phản ánh chính xác vị trí học thuật của người nhận bằng. Việc phân biệt đúng sắc độ và kích thước thể hiện sự am hiểu về các quy định tua rua trong nghi thức hàn lâm quốc tế.
Phân biệt sắc độ vàng: Thạc sĩ và Tiến sĩ
Trong hệ thống chuẩn quốc tế, màu tassel dùng để chỉ định bậc học khá nghiêm ngặt. Sắc vàng thông thường (yellow) được dành riêng cho bằng Thạc sĩ. Tuy nhiên, với bậc Tiến sĩ, quy chuẩn bắt buộc sử dụng màu vàng gold (vàng thẫm, có ánh kim). Sự khác biệt này là ranh giới rõ rệt giữa hai cấp độ nghiên cứu.
Vàng gold mang tính trang trọng, thể hiện uy tín của một nhà nghiên cứu cấp cao, trong khi vàng thường chỉ đại diện cho việc hoàn thành chương trình sau đại học. Nhiều trường đại học tại Việt Nam vô tình dùng tassel vàng thường cho lễ trao bằng tiến sĩ. Lạm dụng màu vàng gold trên các loại mũ không thuộc bậc tiến sĩ sẽ làm giảm giá trị biểu tượng độc tôn của nó. Khi sắc màu này không còn sự phân biệt rõ ràng, hình ảnh lễ phục trở nên mờ nhạt và thiếu sự tôn nghiêm cần thiết.
Quy tắc độ dài tua rua theo loại mũ
Ngoài màu sắc, chiều dài của tua rua cũng là một thông số quan trọng, gắn liền với loại mũ được sử dụng. Đối với mũ tốt nghiệp dạng mortarboard (dùng cho Tú tài, Cử nhân, Thạc sĩ), tua rua phải có độ dài đủ để buông xuống ngang cằm. Mức độ dài này đảm bảo sự cân đối với diện mạo tổng thể của người đội.
Ngược lại, đối với mũ tam (dùng riêng cho Tiến sĩ), quy chuẩn độ dài ngắn hơn đáng kể. Tua rua trên mũ tam chỉ được phép dài tối đa ngang thái dương. Sự ngắn gọn này giúp giữ vẻ trang trọng và tránh gây cồng kềnh cho phần đầu. Tuân thủ đúng các quy định tua rua về độ dài giúp mỗi nghi thức trao bằng thể hiện sự chỉn chu và tôn trọng các chuẩn mực học thuật.
Nghi thức hất tua: Ai được thực hiện?
Hành động hất tua (flipping tassel) chứa đựng ý nghĩa tassel sâu sắc trong nghi thức học thuật. Khi hiệu trưởng di chuyển tua rua từ bên phải sang bên trái của người nhận bằng, họ đang xác nhận sự chuyển đổi trạng thái: từ người “đang học” sang người đã đủ tư cách “hành”. Đây là bước ngoặt đánh dấu sự hoàn thành của quá trình đào tạo đại học và trung học phổ thông.
Quy định về tua rua tốt nghiệp rất rõ ràng: nghi thức này chỉ được thực hiện cho các cử nhân (bậc đại học) và tú tài (bậc trung học). Đối với các bậc cao hơn như Thạc sĩ và Tiến sĩ, không thực hiện động tác này. Người nhận bằng Thạc sĩ hoặc Tiến sĩ đã trở thành những nhà nghiên cứu hoặc giảng viên. Với họ, việc công nhận học vị được thể hiện thông qua dải khăn quàng (hood) khoác trên vai, chứ không phải bằng việc thay đổi vị trí của tua rua.
Chuẩn xác động tác thực hiện
Nhiều trường đại học tại Việt Nam thường mắc sai lầm khi hiệu trưởng hất tua theo hướng ngược lại so với chuẩn mực quốc tế. Cụ thể, khi đối diện trực tiếp với người nhận bằng, hiệu trưởng cần sử dụng tay phải để hất tua từ vai trái sang vai phải của sinh viên. Động tác này đảm bảo tua rua rơi đúng vị trí quy chuẩn sau nghi thức. Sự chính xác trong từng chi tiết nhỏ thể hiện sự tôn trọng đối với truyền thống học thuật.
Những lỗi thường gặp trong lễ tốt nghiệp tại Việt Nam
Các sai sót trong nghi thức học thuật thường xuất phát từ việc thiếu quy chuẩn chung. Thực tế cho thấy nhiều trường vẫn còn lúng túng khi đối chiếu với các tiêu chuẩn quốc tế, dẫn đến những điểm chưa hoàn hảo trong các khoảnh khắc trang trọng.
- Sai quy trình hất tua: Thực hiện động tác hất rua cho cả tân Thạc sĩ và Tiến sĩ, trong khi nghi thức này chỉ dành cho bậc Tú tài và Cử nhân.
- Dùng sai loại mão: Sử dụng mũ vải (mortarboard) cho lễ trao bằng Tiến sĩ, trong khi bậc này bắt buộc phải dùng mũ nỉ (tam).
- Đội mũ sai chuẩn: Một số nhà quản lý vô tình để tua rua buông sai bên khi tự đội mão trong phần tham dự, làm giảm sự trang trọng của hình ảnh.
- Thiếu quy định thành văn: Sự thiếu vắng các văn bản cụ thể về lễ phục dẫn đến tình trạng tùy tiện, mỗi trường một kiểu, gây khó khăn cho việc chuẩn hóa hình ảnh.
Giải pháp hiệu quả nhất là xây dựng một bộ quy tắc riêng cho mỗi trường. Việc này không chỉ giúp nâng tầm hình ảnh hàn lâm mà còn tạo ra sự khác biệt rõ rệt về chất lượng tổ chức sự kiện, thể hiện sự tôn trọng đối với truyền thống học thuật.
Sự chỉn chu trong từng chi tiết lễ phục và nghi thức là biểu hiện sống động của sự tôn trọng dành cho tri thức và chuyên môn. Khi các tổ chức học thuật chuẩn hóa quy định về mũ tốt nghiệp và tua rua, họ đang khẳng định vị thế và giá trị văn hóa của mình một cách bền vững.
