Bạn đang đứng giữa sân khấu, tim đập nhanh khi chờ đến lượt tên mình được xướng lên, và tự hỏi: “Mình có nên hất tua mũ ngay bây giờ không?” Câu trả lời ngắn gọn là không. Chỉ khi vừa nhận xong văn bằng, bạn mới thực hiện nghi thức hất tua mũ. Đây là hành động mang tính quy ước, đánh dấu mốc chuyển đổi chính thức từ sinh viên sang người đã hoàn thành chương trình đào tạo.
Chiếc mũ tốt nghiệp không chỉ là phụ kiện thời trang. Nó là công cụ trực quan thể hiện phân cấp học vị trong hệ thống giáo dục. Có hai loại mũ chủ đạo bạn cần nắm rõ: mũ vuông (mortarboard) dành cho cử nhân, thạc sĩ; và mũ nhung 8 góc (tam-cap) dành cho tiến sĩ. Việc hiểu đúng quy chuẩn học vị ẩn chứa trong từng chi tiết sẽ giúp bạn tự tin và chuẩn mực trong khoảnh khắc quan trọng này.
Mũ vuông (Mortarboard): Vì sao đỉnh mũ lại là hình vuông cứng?
Hình khối vuông vức trên đỉnh chiếc mũ vuông tốt nghiệp không phải là sự ngẫu nhiên, mà là kết quả của một quá trình biến đổi lịch sử kéo dài hàng trăm năm. Tên gọi “mortarboard” trong tiếng Anh bắt nguồn từ hai từ “mortar” (vữa) và “board” (tấm phẳng), gợi nhớ đến hình ảnh chiếc bàn xoa của thợ hồ chứ không hề liên quan đến vật liệu xây dựng hay cấu tạo của mũ.
Kiểu mũ này có nguồn gốc từ mũ biretta của các giáo sĩ Công giáo La Mã tại châu Âu. Qua thế kỷ 16 và 17, nó dần chuyển hóa thành kiểu “corner-cap” với bốn cạnh rõ ràng, trước khi định hình thành chuẩn mực mà chúng ta thấy ngày nay. Trong hệ thống quốc tế, mũ vuông được quy định riêng cho các cấp bậc Cử nhân, Thạc sĩ và Kỹ sư. Đây là loại mũ phổ biến nhất trong các lễ tốt nghiệp đại học tại Việt Nam và nhiều quốc gia khác.
Về mặt kỹ thuật, thân mũ thường được làm từ chất liệu polyester, dạ hoặc nhung. Phần sau gáy có dây chun co giãn để cố định mũ an toàn trên đầu. Tua rua (tassel) được gắn vào nút ở chính giữa đỉnh mũ, thường làm từ sợi tổng hợp để giữ form dáng tốt và có độ bền cao qua nhiều lần sử dụng.
Mũ nhung 8 góc: Sự khác biệt của cấp bậc Tiến sĩ
Nếu mũ vuông là biểu tượng quen thuộc của đại đa số cử nhân, thì mũ nhung 8 góc lại là dấu hiệu nhận biết đặc biệt dành cho người sở hữu bằng Tiến sĩ. Loại mũ này được thiết kế riêng để thể hiện sự trang trọng và uy nghiêm của cấp học vị cao nhất.
Cấu trúc và chất liệu đặc trưng
Khác với phần đỉnh cứng, phẳng của mũ vuông, phần đỉnh của mũ nhung có kết cấu mềm mại, phồng lên với hình dạng đa giác, thường là 8 cạnh (đôi khi là 6 cạnh). Chất liệu vải nhung (velvet) tạo nên bề mặt mịn màng, sang trọng nhưng vẫn đảm bảo độ đàn hồi vừa đủ để giữ form mũ không bị xẹp lép sau thời gian dài sử dụng. Thiết kế này giúp người đội cảm thấy thoải mái, giảm áp lực lên vùng đầu so với các loại mũ có kết cấu cứng.
Ý nghĩa trong hệ thống phân cấp học vị
Trong quy chuẩn học vị quốc tế, mũ nhung 8 góc là chuẩn mực dành cho các học vị Tiến sĩ như PhD, DBA hay DSc. Sự khác biệt về kiểu dáng giúp người dự lễ nhận diện ngay lập tức ai là người đã hoàn thành chương trình đào tạo ở bậc cao nhất. Tua rua trên mũ nhung thường có độ dày và độ rủ lớn hơn so với mũ vuông. Một số trường còn kết hợp thêm lớp tua nhỏ (fringe) quanh chân mũ tùy theo truyền thống riêng, nhằm nhấn mạnh thêm tính đặc quyền của học vị này.
Nghi thức hất tua rua: Tín hiệu của ‘phân cấp học vị’ cuối cùng
Khoảnh khắc tên bạn được xướng lên trên sân khấu lễ tốt nghiệp đánh dấu một thay đổi trạng thái rõ rệt, được ghi nhận ngay trên đầu qua chiếc mũ vuông tốt nghiệp. Trước đó, tua rua luôn nằm ở bên phải, biểu trưng cho vai trò “candidatus” (sinh viên hoặc ứng viên) của bạn trong hệ thống giáo dục. Khi đã chính thức nhận bằng, bạn sẽ hất tua rua sang bên trái.
Hành động tưởng chừng đơn giản này thực chất là nghi thức chuyển đổi chính thức, xác nhận bạn đã hoàn thành quá trình học tập và bước vào nhóm người sở hữu học vị mới. Nghi thức này không chỉ là thói quen văn hóa mà còn là biên giới biểu tượng giữa người đang học và người đã có bằng. Nó làm nổi bật tính chất nghi lễ của việc phân cấp học vị, nơi mọi chi tiết nhỏ trên lễ phục đều mang ý nghĩa quy chuẩn.
Lưu ý thực tế khi tham gia lễ
Bạn không nên hất mũ trước khi tên mình được gọi, vì điều đó sẽ phá vỡ trật tự nghi thức. Ngược lại, nếu bạn chỉ tham gia với tư cách khách mời hoặc người thân, không cần thực hiện động tác hất tua rua, vì bạn không thuộc đối tượng được trao bằng trong buổi lễ đó.
Lễ phục tốt nghiệp tại Việt Nam: Tuân thủ quốc tế hay tự do?
Việt Nam hiện chưa có một bộ quy chuẩn quốc gia thống nhất quy định kiểu dáng mũ tốt nghiệp cho tất cả các cấp bậc học. Thay vào đó, mỗi trường đại học tự chủ trong việc thiết kế và lựa chọn lễ phục tốt nghiệp dựa trên truyền thống nội bộ cùng tiêu chuẩn quốc tế. Sự đa dạng này tạo nên một bức tranh phong phú nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao về tính chính xác trong quá trình cung ứng.
Xu hướng chung tại các trường đại học lớn đang dần đi theo hướng chuẩn hóa: sử dụng mũ vuông tốt nghiệp cho bậc Cử nhân và Thạc sĩ, trong khi mũ nhung 8 góc dành riêng cho cấp Tiến sĩ. Cách làm này giúp đảm bảo tính trang trọng và dễ dàng thực hiện phân cấp học vị thông qua hình ảnh. Đối với các đơn vị cung cấp, việc nắm rõ từng chi tiết kỹ thuật là yếu tố quyết định để sản phẩm đạt chuẩn.
Mỗi trường có quy định riêng về màu sắc tua rua và kiểu dáng đỉnh mũ. Các đơn vị cung cấp cần đối chiếu kỹ lưỡng bản vẽ thiết kế với yêu cầu của nhà trường để tránh sai sót. Với các đơn vị chưa có bộ lễ phục chuẩn, việc xác nhận mẫu mã trước khi sản xuất số lượng lớn là bước bắt buộc. Một lỗi nhỏ về màu tua hoặc hình dạng đỉnh mũ có thể ảnh hưởng lớn đến nghi thức quan trọng này. Lời khuyên thực tế là luôn yêu cầu bản mẫu và xác nhận bằng văn bản để đảm bảo buổi lễ diễn ra đúng thể thức.
Giải đáp thắc mắc về mũ tốt nghiệp và học vị
Mũ có khác nhau giữa các ngành không?
Nhiều người lo ngại mình đội sai kiểu mũ vì học ngành khác nhau. Thực tế, cấu trúc mũ vuông tốt nghiệp hay mũ nhung 8 góc phụ thuộc vào cấp bậc (Cử nhân, Thạc sĩ, Tiến sĩ) chứ không dựa trên ngành học. Yếu tố phân biệt ngành thường nằm ở màu sắc của tua rua hoặc sash, tùy theo quy định riêng của từng trường đại học.
Phân biệt mũ Cử nhân và Thạc sĩ
Nếu cả hai đều mang mũ vuông, làm sao để phân biệt? Về mặt thiết kế vật lý, chiếc mũ Cử nhân và Thạc sĩ thường giống hệt nhau. Chiếc mũ bản thân nó không “chứng nhận” bậc học cụ thể, mà chỉ là một phần của bộ lễ phục tốt nghiệp chung. Sự khác biệt nằm ở phụ kiện đi kèm: màu tua, loại sash hoặc văn bằng được cấp, tất cả do nhà trường quy định để đảm bảo tính trang trọng và tuân thủ quy chuẩn học vị.
Có nên giữ lại mũ sau lễ tốt nghiệp?
Đây là món đồ kỷ niệm đắt giá. Bạn hoàn toàn có thể tái sử dụng hoặc trưng bày mũ nếu giữ được form dáng nguyên bản. Với mũ vuông, điểm cần chú ý nhất là phần đỉnh phẳng, dễ bị móp méo nếu để trong không gian chật hẹp. Bảo quản đúng cách giúp chiếc mũ không chỉ là biểu tượng của ngày tốt nghiệp mà còn là kỷ vật tri ân nỗ lực học tập suốt nhiều năm.
Chiếc mũ tốt nghiệp không chỉ là phụ kiện, mà là một ngôn ngữ thị giác. Từ hình dạng của mũ vuông tốt nghiệp đến sự phồng mềm của mũ nhung 8 góc, cùng vị trí tua rua, tất cả đều kể lại câu chuyện về hành trình học tập của mỗi cá nhân. Trong khi kiểu dáng mũ đã dần được chuẩn hóa trên toàn cầu, sự tinh tế trong cách chọn và đội mũ vẫn giữ vai trò là dấu ấn cá nhân. Nó thể hiện sự tôn trọng mà người tốt nghiệp dành cho quá trình nỗ lực của chính mình. Việc hiểu đúng quy chuẩn giúp tránh sai sót trong ngày trọng đại và đảm bảo tính trang trọng cho nghi lễ.
